Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекет отбасы институтын қолдау үшін жан-жақты отбасы саясаты жүргізілетінін айтқан еді. Қоғамдағы отбасы құндылықтары, ата-ана мен бала мәселелерін шешумен айналысып жүрген бірден-бір ұйым – президент жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық комиссиясы. Ұлттық комиссия мүшесі Алина Абрахманова қазақ жанұяларындағы мәселелерді айта отырып, комиссия отбасы институтын жақсартуда қандай шаралар атқарылатынын айтып берді.
Соңғы жылдары саналы, жауапты, құзыретті, ағартылған ата-ананы қалыптастыру үшін қазіргі заманғы отбасының кеңістігіне мақсатты әсер ету процесі болып табылатын бағдарламалар мен жобалардың саны күрт өсті. Бұл қазіргі қоғамда отбасылық өмір салты, бала туу және тәрбиелеу құндылығының құнсызданып, бірқатар өткір проблемалардың болуына байланысты.
— ҚР президенті жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық комиссиясының негізгі мақсаты мен міндеттері қандай?
— Ұлттық комиссияның негізгі міндеттерінің бірі – экономика саласында әйелдер мен ер азаматтардың мүмкіндігін теңестіру. Соның ішінде әйелдер арасында кәсіпкерлікті дамытуға, еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін арттыруға көмектеседі. Әйелдерге жұмысы және үйдегі міндеттерін балаларды тәрбиелеумен ұштастыруына жағдай жасап, отбасы институтын нығайта, халықтың денсаулық, оның ішінде репродуктивті денсаулықты сақтау және нығайту жөніндегі шаралар кешенін әзірлейміз.
Комиссияда тұрмыстық және жұмыс орнындағы зорлық-зомбылықпен күресудің халықаралық тәжірибесін енгізу идеясы қарастырылады.
БҰҰ-да Ұлттық комиссияның жұмысы жоғары бағаланды. «БҰҰ-әйелдер» құрылымы ұлттық комиссиямен бірігіп, жұмыс істеуді ұсынды. 2022 жылы Қазақстанның жаһандық гендерлік алшақтық индексіндегі (Global Gender Gap Index) көрсеткіші 15 позицияға жоғарылады. Осыған дейін әлемнің 146 елі арасында 80-орында болса, қазір 65-орынға жылжыды. Қазақстан әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия мен Үкіметтің қолдауымен әзірленген отбасылық және гендерлік саясатының ұлттық тұжырымдамасы 2030 жылға дейін жаңартылды.
— Қазақ отбасында қандай мәселелер жиі кезігеді? Сіздің ойыңызша, отбасы тәрбиесінде не жетіспей жатыр және оны қалай шешуге болады?
— Қазақстандық отбасыларда экономикалық мәселе жиі кездеседі. Бұл ажырасу санының өсуіне әкеліп жатыр. 2022 жылы 51-ден астам ажырасу тіркелген. Сәйкесінше, толық емес отбасыларда өсіп келе жатқан балалар саны көбеюде. Бұл бала тәрбиесіне әсерін тигізуі мүмкін. Одан бөлек тұрмыстық зорлық-зомбылық, ана мен бала өлімі сияқты түрлі проблемалар бар. Сондай-ақ қазіргі таңда жиі айтылып жатқан педофилия жағдайлары қоғамның үрейін тудырады. ІІМ-нің бұрынғы министрі Ерлан Тұрғымбаев 20% жағдайда зорлаушылар – әке мен өгей әкелер, 50%-ы балалардың жақын туыстары екенін мәлімдеді. Ұлттық комиссия заңнаманы жетілдіріп, жаңа тетіктерін қарастырып, аталған мәселелерді шешуге тырысады.
— Ұлттық комиссия отбасыдағы зорлық-зомбылыққа қарсы қандай шаралар жүзеге асырды? Зорлық-зомбылық құрбандарына қандай қолдау көрсетіледі?
Отбасылық тұрмыстық зорлық-зомбылық – қазіргі қоғамның өзекті мәселесі. Жаңартылған құрамдағы Ұлттық комиссия отырысында әйелдер мен балаларды зорлық-зомбылық, жыныстық зорлық-зомбылықтан қорғау мәселесі талқыланды. ІІМ-мен бірлесіп, зорлық-зомбылыққа қатысты қылмыстарды тергеу жөніндегі топтарды құру талқыланды, олардың құрамына 280 әйел тергеуші кірді. Сондай-ақ мамандандырылған орталықтар базасында зорлық-зомбылық құрбандарына көмек көрсету бойынша пилоттық жоба іске қосылды. Ол еліміздің 15 өңірінде 25 орталықта іске асырылуда.
ІІМ статистикасы бойынша тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарының 63%-ы өтініш жазудан бас тартады. Әлеуметтік қызметтердің мәліметінше, Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарының орташа жасы – 33 жас. Олардың көпшілігі – экономикалық тұрғыда тәуелді әйелдер. Осы жерден экономикалық тәуелсіз болудың, экономикалық теңдіктің маңыздылығын көре аламыз.
Өздеріңіз білетіндей, 1 шілдеден бастап полиция жәбірленушілердің мәлімдемесінсіз де істерді бастайды. Бұл агрессорлардың жазалануы және зорлық-зомбылықтың қайталануын болдырмау тұрғысынан өте маңызды.
— Қоғам арасында гендерлік теңдік отбасы құндылығына кері әсер етеді деген түсінік бар. Ал сіздің ойыңызша, ұлттық комиссия көтеретін гендерлік теңдік отбасыға қалай әсер етеді?
Гендерлік теңдік, керісінше, отбасының нығаюы мен әл-ауқатына ықпал етеді. Бұл отбасы ішіндегі міндеттер мен жауапкершіліктерді әділ бөлуге мүмкіндік береді. Отбасының барлық мүшелері өзін-өзі жүзеге асыруға және өмірдің барлық салаларына, соның ішінде жұмысқа, отбасын басқаруға және бала тәрбиесіне қатысуға тең құқылы.
Сонымен қатар бұл отбасыдағы қаржылық тұрақтылыққа ықпал етеді. Гендерлік теңдік барысында отбасындағы өзара сыйластық, қолдау және тең құқылы серіктестік дамиды. Әрбір отбасы мүшесі өз пікірлерін, сезімдері мен қажеттіліктерін еркін білдіріп, теңдей мүмкіндіктерге ие болған кезде сенім мен үйлесімділік атмосферасы құрылады. Отбасындағы теңдік балаларға жағымды әсер етеді. Олар барлығын бірдей құрметтейтін, тең сыйлайтын ортада өседі.
Қоғам үшін де гендерлік теңдік тиімді. Дүниежүзілік банктің есебіне сәйкес, кейбір елдерде әйелдердің жұмыспен қамтылуын 10%-ға арттырған кезде ЖІӨ 3%-ға өскен. Ал Маккинзидің 2015 жылғы зерттеуіне сәйкес, экономикада ер мен әйел теңдей белсенді елдердің инновациялар мен кәсіпкерлік индексі жоғары.
